Zenker divertikülü, farengeal mukozanın Killian üçgeninden (inferior farenks konstriktör kasının oblik ve transvers lifleri arası zayıf nokta, krikofarengeal kasın hemen üstü) posterior herniasyonudur. Psödodivertikül olup sadece mukoza ve submukoza içerir — musküler tabaka yoktur. 60 yaş üzeri erkeklerde sık görülür ve insidansı yaşla artar. Krikofarengeal kasın disfonksiyonu (yetersiz relaksasyon veya koordinasyon bozukluğu) altta yatan mekanizmadır — intraluminal basınç artışı zayıf noktadan herniasyona yol açar. Baryumlu yutma grafisi tanı için altın standarttır; BT'de retrofarengeal alanda hava-sıvı seviyesi gösteren poş yapı izlenir.
Yaş Aralığı
60-90
En Sık Yaş
75
Cinsiyet
Erkek baskin
Prevalans
Nadir Değil
Zenker divertikülünün oluşumu krikofarengeal kasın (üst özofageal sfinkter) disfonksiyonu ile ilişkilidir. Normal yutma fizyolojisinde farenks kontraksiyonu sırasında krikofarengeal kas relakse olarak bolus geçişine izin verir. Yaşlanma ile birlikte krikofarengeal kasta fibrozis, elastisite kaybı ve relaksasyon zamanlamasında bozukluk gelişir — kas yeterince veya zamanında relakse olamaz. Bu durum yutma sırasında hipofarenks içinde basınç artışına yol açar. Artan intraluminal basınç Killian üçgeninden — inferior farenks konstriktör kasının oblik lifleri (tirofarnegeus) ile transvers lifleri (krikofarengeus) arasındaki musküler kaplama olmayan zayıf noktadan — mukoza ve submukoza herniasyonuna neden olur. Bu nedenle Zenker divertikülü 'psödodivertikül' olarak sınıflandırılır — gerçek divertikülden farklı olarak tüm duvar katmanlarını içermez. Divertikül başlangıçta küçüktür ve posterior midline'da yer alır; büyüdükçe genellikle sol tarafa deviye olur (özofagusun sol laterale asimetrik anatomisi nedeniyle). İçerikte gıda artıkları, sekresyonlar ve hava birikir — BT'deki hava-sıvı seviyesi bu birikimi yansıtır. Kronik gıda retansiyonu mukozal inflamasyona ve nadiren divertikül içi SCC gelişimine yol açabilir (%0.3-0.5).
BT'de C5-C6 seviyesinde retrofarengeal alanda hava-sıvı seviyesi gösteren poş yapı Zenker divertikülünün imza bulgusudur. Bu bulgu yaşlı hastada saptandığında — özellikle disfaji ve regürjitasyon öyküsü varsa — tanı pratik olarak kesindir.
BT'de C5-C6 seviyesinde retrofarengeal alanda posterior midline veya sol paramedian yerleşimli hava-sıvı seviyesi gösteren poş yapı izlenir. Poş duvarı ince olup kontrastlanma göstermez (enfeksiyon yoksa). İçerikte hava (-1000 HU), sıvı (0-20 HU) veya gıda artığı (~20-60 HU) seviyesi izlenir. Poş boyutu küçük (<2 cm) veya büyük (>5 cm) olabilir; büyük divertikülden mediastene uzanım olabilir. Çevre yumuşak dokularda inflamatuar değişiklik beklenmez (perforasyonsuz). Özofagus girişi ile posterior farenks duvarı arasındaki bağlantı multiplanar reformatlarda gösterilebilir.
Rapor Cumlesi
C5-C6 seviyesinde posterior midline yerleşimli, hava-sıvı seviyesi gösteren retrofarengeal poş yapı izlenmekte olup Zenker divertikülü ile uyumludur; boyutu yaklaşık ...x... cm ölçülmüştür.
Büyük Zenker divertikülü özofagus girişini dıştan komprese edebilir ve özofagus lümenini daraltabilir. BT'de divertikül posteriordan özofagusa bası yaparak lümen daralmasına neden olur. Bu bulgu disfajinin mekanizmasını açıklar — hem divertikül içi gıda retansiyonu hem özofageal kompresyon yutmayı zorlaştırır.
Rapor Cumlesi
Büyük Zenker divertikülü özofagus girişine posteriordan bası yapmakta ve lümen daralmasına neden olmaktadır.
MR T2 ağırlıklı sekanslarda Zenker divertikülü T2 hiperintens sıvı sinyal gösteren poş olarak izlenir. İçerik homojen veya heterojen (gıda artığına bağlı) olabilir. Divertikül duvarı ince ve düşük sinyal gösterir. Kontrastlanma yoktur (enfeksiyon yoksa). MR baryumlu yutma yerine kullanılmaz ancak boyun MR'ında insidental olarak saptanabilir.
Rapor Cumlesi
Boyun MR'ında retrofarengeal alanda T2 hiperintens sıvı sinyal gösteren poş yapı izlenmekte olup Zenker divertikülü ile uyumludur.
Baryumlu yutma grafisi (fluoroskopi altında) Zenker divertikülü tanısında altın standarttır. Lateral projeksiyonda posterior farenks duvarından köken alan sakkular divertikül baryum ile dolar ve boynu belirgin şekilde gösterir. Divertikülün boyutu, ostium genişliği, özofagus kompresyonu ve retansiyon süresi dinamik olarak değerlendirilir. BT'de insidental saptanan retrofarengeal hava-sıvı seviyesinde baryumlu yutma tanıyı doğrular.
Rapor Cumlesi
Baryumlu yutma grafisinde posterior farenks duvarından köken alan sakkular divertikül (Zenker) izlenmekte olup boyutu ... cm ve baryum retansiyon süresi ... saniye olarak değerlendirilmiştir.
Kriterler
Boyut <2 cm, genellikle insidental
Ayirt Edici Ozellikler
Minimal semptom, konservatif takip yeterli
Kriterler
Boyut 2-5 cm, semptomatik
Ayirt Edici Ozellikler
Disfaji belirgin, endoskopik tedavi seçeneği
Kriterler
Boyut >5 cm, belirgin disfaji ve komplikasyon riski
Ayirt Edici Ozellikler
Aspirasyon pnömonisi riski yüksek, cerrahi tedavi önerilir, mediastene uzanabilir
Ayirt Edici Ozellik
Apse rim kontrastlanma gösterir, ateş ve akut klinik eşlik eder; Zenker kontrastlanmaz, kronik semptomlar
Ayirt Edici Ozellik
Retansiyon kisti intraluminal, hava-sıvı seviyesi yok; Zenker retrofarengeal, hava-sıvı seviyesi var
Ayirt Edici Ozellik
SCC solid kitle, heterojen kontrastlanma, invazif; Zenker sıvı/hava içeren poş, kontrastlanma yok
Aciliyet
routineYonetim
surgicalBiyopsi
Gerekli DegilTakip
specialist-referralSemptomatik Zenker divertikülünde tedavi seçenekleri endoskopik krikofarengeal miyotomi (minimal invazif, tercih edilen) veya açık cerrahidir. Büyük divertikülde aspirasyon pnömonisi riski nedeniyle tedavi önerilir. Divertikül içi SCC nadir ama uzun süreli vakalarda akılda tutulmalıdır (%0.3-0.5).
Zenker divertikülü aspirasyon pnömonisi, beslenme bozukluğu ve nadiren divertikül içi SCC gelişimi ile komplike olabilir. Semptomatik hastalarda endoskopik krikofarengeal miyotomi veya açık cerrahi tedavi seçenekleridir. Divertikül içi malignite riski düşüktür ancak uzun süreli vakalarda akılda tutulmalıdır.