Transisyonel zon (TZ) adenokarsinomu, tüm prostat kanserlerinin %20-30'unu oluşturur ve periferik zon kanserlerinden farklı morfolojik ve MR özelliklerine sahiptir. TZ kanseri, benign prostat hiperplazisi (BPH) nodülleri ile aynı anatomik bölgede geliştiğinden tanısal zorluk oluşturur. PI-RADS v2.1'e göre TZ lezyonlarında birincil değerlendirme T2 morfolojisine dayanır — DWI/ADC yalnızca yükseltici rol oynar (PZ'nin aksine). TZ kanserinin en önemli tanısal bulgusu 'erased charcoal sign'dır: tümör, çevresindeki BPH nodüllerinin sınırlarını ve kapsüllerini siler, homojen düşük T2 sinyali oluşturur. TZ kanserleri genellikle daha düşük Gleason skoru ile tanılanır (ISUP 1-2 daha sık) ve biyolojik olarak daha az agresif olma eğilimindedir, ancak ileri evre hastalık da görülebilir.
Yaş Aralığı
55-80
En Sık Yaş
70
Cinsiyet
Erkek baskin
Prevalans
Nadir Değil
TZ adenokarsinomu, transisyonel zondaki glandüler epitelden kaynaklanır — aynı bölgede BPH de geliştiğinden ortak bir hücresel kökene sahiptirler ancak farklı moleküler yolaklarla ilerlerler. TZ kanserinde TMPRSS2-ERG gen füzyonu PZ kanserine göre daha az sıklıkta bulunur (%15 vs %50), öte yandan SPINK1 aşırı ekspresyonu ve FOXA1 mutasyonları daha sıktır. Tümör, BPH nodülleri arasında infiltratif büyüme gösterir ve çevresindeki BPH nodüllerinin pseudokapsüllerini ve sınırlarını tahrip eder — bu, T2 ağırlıklı görüntülerde 'erased charcoal sign' olarak yansır. Normal TZ'de BPH nodülleri arasında görülen ince hipointens kapsüller (kömür çizgileri gibi) tümör tarafından 'silinir' ve yerini homojen düşük T2 sinyali alır. Bu homojen hipointensite, tümörün yoğun hücresel yapısından kaynaklanır — glandüler lümenler kaybolur, serbest su azalır ve T2 relaksasyon süresi kısalır. TZ kanserleri genellikle daha yüksek hacimli ancak daha düşük Gleason skoru ile tanılanır — bu 'büyük ama indolent' fenotip, erken PSA yükselmesine neden olarak daha erken tanıyı mümkün kılar.
T2 ağırlıklı MR'da transisyonel zondaki BPH nodüllerinin ince hipointens kapsülleri ve sınırları ('kömür çizgileri') tümör tarafından silinmiş ve yerini homojen düşük T2 sinyali almıştır. Bu bulgu TZ adenokarsinomuna patognomoniktir ve PI-RADS v2.1 TZ değerlendirmesinin temelini oluşturur. BPH'nin 'organized chaos' paternindeki korunmuş kapsüller ve sınırlarla karşılaştırıldığında, 'erased charcoal sign' lezyonun infiltratif büyümesini ve BPH nodüllerinin tahrip edildiğini gösterir.
T2 ağırlıklı görüntülerde transisyonel zonda, çevresindeki BPH nodüllerinin sınırlarını ve kapsüllerini silen, homojen düşük sinyal intensitesinde lezyon izlenir. Normal TZ'de BPH nodülleri arasında görülen ince hipointens 'kömür çizgileri' (pseudokapsüller) tümör tarafından silinmiştir. Lezyon genellikle lentiküler (mercek şekilli) veya yuvarlak-oval morfoloji gösterir. Bu bulgu PI-RADS v2.1'de TZ lezyonlarının değerlendirilmesinde birincil kriterdir: homojen, non-kapsüllü, sınırları silen lezyon PI-RADS 4 (<15 mm) veya PI-RADS 5 (≥15 mm) olarak sınıflandırılır.
Rapor Cumlesi
Transisyonel zonda ___ mm boyutunda, BPH nodüllerinin sınırlarını silen, homojen hipointens, lentiküler morfolojide lezyon izlenmekte olup 'erased charcoal sign' ile uyumludur; transisyonel zon adenokarsinomu düşünülmelidir (PI-RADS ___).
DWI'da transisyonel zondaki lezyon değişken derecelerde difüzyon kısıtlaması gösterebilir. TZ kanserlerinde DWI kısıtlaması PZ kanserlerine göre daha az belirgin olabilir çünkü TZ kanserleri genellikle daha düşük Gleason skoruna sahiptir. PI-RADS v2.1'e göre DWI, TZ lezyonlarında yalnızca yükseltici kriterdir — T2 morfolojisi PI-RADS 3 veya 4 ise ve DWI belirgin pozitifse PI-RADS bir kategori yükseltilebilir. Stromal BPH nodülleri de hafif DWI kısıtlaması gösterebileceğinden, T2 morfolojisi ile birlikte değerlendirme zorunludur.
Rapor Cumlesi
Transisyonel zondaki lezyon DWI'da fokal difüzyon kısıtlaması göstermekte olup bu bulgu yükseltici kriter olarak PI-RADS değerlendirmesine eklenmiştir.
ADC haritasında TZ lezyonu düşük ADC değerleri gösterir. TZ kanserlerinin ADC değerleri PZ kanserlerine göre genel olarak daha yüksektir (daha düşük Gleason nedeniyle). Klinik açıdan anlamlı TZ kanseri için ADC eşiği genellikle <900-1000 × 10⁻⁶ mm²/s kabul edilir. Stromal BPH nodülleri ile örtüşme riski nedeniyle ADC tek başına tanısal değildir — T2 morfolojisi ile birlikte yorumlanmalıdır. ADC değeri <750 × 10⁻⁶ mm²/s olan TZ lezyonları yüksek olasılıkla klinik açıdan anlamlı kanserdir.
Rapor Cumlesi
ADC haritasında transisyonel zondaki lezyonda düşük ADC değerleri izlenmekte olup (ADC: ___ × 10⁻⁶ mm²/s) T2 morfolojisi ile birlikte değerlendirildiğinde adenokarsinom ile uyumludur.
DCE MR'da TZ adenokarsinomu fokal kontrastlanma gösterebilir ancak BPH nodülleri de kontrastlanma gösterdiğinden DCE, TZ'de tanısal değeri sınırlıdır. PI-RADS v2.1'e göre DCE, TZ lezyonlarının değerlendirmesinde kriter olarak KULLANILMAZ — yalnızca PZ lezyonlarında yükseltici rol oynar. TZ'de kontrastlanma değerlendirmesi güvenilir değildir çünkü stromal BPH nodülleri de erken kontrastlanma gösterebilir. Bununla birlikte, TZ kanserinin kontrastlanma kinetikleri BPH'den farklılık gösterebilir: kanser daha homojen ve daha yoğun kontrastlanma eğilimindedir.
Rapor Cumlesi
Transisyonel zondaki lezyon DCE'de kontrastlanma göstermekte olup ancak PI-RADS v2.1'e göre DCE TZ değerlendirmesinde birincil kriter olarak kullanılmamaktadır; T2 morfolojisi esas alınmıştır.
TRUS'ta TZ adenokarsinomu genellikle BPH nodüllerinden ayırt edilemez — çoğunlukla izoekoik veya hipoekoik görünür. TZ kanserleri anterior lokalizasyonlu olduğundan TRUS ile daha zor saptanır. MR-TRUS füzyon biyopsi, mpMRI'da saptanan TZ lezyonlarını hedeflemek için önerilir. Sistematik biyopsi ile TZ kanserlerinin atlanma oranı %20-30'dur çünkü standart biyopsi iğneleri periferik zonu hedefler. TRUS'un TZ kanseri saptamadaki sensitivitesi %30'un altındadır.
Rapor Cumlesi
TRUS'ta transisyonel zonda BPH nodüllerinden güvenilir biçimde ayırt edilemeyen lezyon izlenmekte olup mpMRI-TRUS füzyon kılavuzluğunda biyopsi önerilir.
PSMA PET-BT'de TZ adenokarsinomu prostat anterior bölgesinde yoğun PSMA tutulumu gösterir. PSMA PET-BT, özellikle evreleme ve biyokimyasal nüks değerlendirmesinde kullanılır. BPH nodülleri de hafif PSMA tutulumu gösterebileceğinden, primer tümör değerlendirmesinde mpMRI hala tercih edilen modalitedir. Ancak yüksek Gleason TZ kanserlerinde PSMA PET-BT, mpMRI'ya ek bilgi sağlayabilir.
Rapor Cumlesi
PSMA PET-BT'de prostatın anterior bölgesinde (transisyonel zon) yoğun PSMA tutulumu izlenmekte olup TZ adenokarsinomu ile uyumludur.
Kriterler
Anterior fibromusküler stroma (AFMS) komşuluğunda gelişen lezyon
Ayirt Edici Ozellikler
AFMS invazyonu riski yüksek, anterior kapsülden EPE olabilir. Standart biyopsilerle atlanma riski en yüksek, MR-kılavuzlu biyopsi zorunlu. TRUS ile saptanması en zor alt tip.
Kriterler
Üretra çevresinde gelişen lezyon, periüretral zondan köken
Ayirt Edici Ozellikler
Erken obstrüktif semptomlar, TURP spesmeninde insidental saptanabilir. Küçük boyutlarda bile semptomatik olabilir. Üretral invazyon nedeniyle erken klinik başvuru.
Kriterler
TZ'nin büyük bölümünü kaplayan yaygın infiltratif lezyon
Ayirt Edici Ozellikler
Tüm TZ'yi kaplayan homojen hipointensite, BPH nodülleri tamamen silinmiş. PI-RADS 5. Sıklıkla daha yüksek Gleason ve EPE/SVI pozitif. Genellikle >15 mm.
Ayirt Edici Ozellik
BPH nodülleri kapsüllü, iyi sınırlı ve heterojen T2 sinyali gösterir ('organized chaos'). TZ kanseri homojen hipointens ve kapsülleri siler ('erased charcoal sign'). BPH'de nodüller arasında normal TZ dokusu korunmuştur. Stromal BPH nodülleri T2 hipointens olabilir ancak yuvarlak, kapsüllüdür — kanser lentiküler ve sınır silicidir.
Ayirt Edici Ozellik
Prostatit TZ'de diffüz veya fokal T2 hipointensitesi gösterebilir ancak genellikle kama şekilli veya çizgisel patern izlenir, lentiküler morfoloji göstermez. Prostatitte BPH nodüllerinin sınırları genellikle korunmuştur. Klinik bulgular (ateş, dizüri, PSA geçici yükselmesi) ayırt edicidir.
Ayirt Edici Ozellik
AFMS normal anatomik yapıdır ve anterior yerleşimli homojen T2 hipointens alan olarak görülür. TZ kanserinden farklı olarak AFMS kitle etkisi göstermez, BPH nodüllerinin sınırlarını silmez ve DWI kısıtlaması göstermez. AFMS her hastada mevcut olan normal bir yapıdır.
Aciliyet
urgentYonetim
surgicalBiyopsi
GerekliTakip
specialist-referralTZ adenokarsinomu için PI-RADS 4-5 lezyonlarda MR-kılavuzlu veya MR-TRUS füzyon biyopsi önerilir — sistematik biyopsi TZ kanserlerini %20-30 oranında atlar. TZ kanserleri genellikle daha düşük Gleason skoru ile tanılanır ve biyolojik olarak PZ kanserlerinden daha az agresif olma eğilimindedir. Ancak ileri evre TZ kanseri (anterior EPE, AFMS invazyonu) daha zor saptanır ve cerrahi olarak daha zordur. Tedavi seçenekleri PZ kanserine benzerdir: düşük risk → aktif izlem, orta-yüksek risk → radikal prostatektomi veya radyoterapi.
TZ adenokarsinomları genellikle PZ kanserlerinden daha düşük Gleason skorludur ve daha iyi prognoz taşır. Ancak BPH içinde gizlenmeleri nedeniyle tanı gecikmesi riski vardır. mpMRG + MRG-TRUS füzyon biyopsi tanı doğruluğunu artırır.