Radyasyon enteriti, pelvik veya abdominal radyoterapi sonrası ince barsağın radyasyon hasarıdır. Akut form (tedavi sırasında veya hemen sonrasında) mukozal hasar ve inflamasyon ile karakterizedir; semptomlar diyare, karın ağrısı ve bulantıdır. Kronik form (aylar-yıllar sonra) obliteratif vaskülit ve fibrozis ile karakterizedir; striktür, fistül, obstrüksiyon ve malabsorpsiyon gelişebilir. En sık terminal ileum ve pelvik ince barsak ansları etkilenir çünkü pelvik organlar (serviks, rektum, prostat, mesane) en sık radyoterapi uygulanan bölgelerdir. BT'de duvar kalınlaşması, mukozal kontrastlanma artışı (target sign), mezenterik vasküler değişiklikler, striktür ve fistül izlenir. Kümülatif radyasyon dozu >45 Gy'de risk belirgin artar. Eşzamanlı kemoterapi riski artırır. Tedavi konservatif (nutrisyonel destek, antiinflamatuar) veya komplike olgularda cerrahidir.
Yaş Aralığı
30-80
En Sık Yaş
60
Cinsiyet
Esit
Prevalans
Nadir Değil
Radyasyon enteriti, iyonize radyasyonun ince barsak dokusuna direkt sitotoksik etkisinden kaynaklanır. Akut fazda radyasyon hızlı bölünen kript hücrelerini hedefler — DNA çift zincir kırıkları ve apoptoz ile mukozal hasar oluşur. Villus yapılarının bozulması emilim yüzeyini azaltır ve diyare/malabsorpsiyona yol açar. İnflamatuar sitokin salınımı (TNF-alfa, IL-1, IL-6) mukozal ödeme ve vasküler permeabilite artışına neden olur. BT'deki duvar kalınlaşması ve target sign, mukozal/submukozal ödem ve hiperemiyi yansıtır — iç mukozal tabaka kontrastlanırken, ödemli submukoza düşük dansiteli kalır ve dış muskularis/seroza kontrastlanır. Kronik fazda obliteratif vaskülit gelişir — küçük damar endoteli hasarlanır, intimal proliferasyon ve tromboz lümeni daraltır, iskemik hasar fibrozise yol açar. Bu vasküler hasar radyasyon alanı ile sınırlı kalır ve etkilenen segment ile normal segment arasında keskin sınır oluşturur (field-limited pattern). Fibrozis duvar kalınlaşması, striktür ve mezenterik kısalma/retraksiyona neden olur.
Radyasyon alanı sınırları ile uyumlu barsak duvarında target sign (üç katmanlı stratifikasyon) + keskin geçiş normal segmentlere = radyasyon enteriti. Alan dışındaki barsak segmentlerinin normal olması tanıyı güçlendirir.
Portal venöz fazda radyasyon enteritinin klasik bulgusu target sign (hedef işareti) — üç katmanlı duvar stratifikasyonu. İç mukozal tabaka kontrastlanır (hiperemik mukoza), orta submukozal tabaka düşük dansitede kalır (submukozal ödem), dış muskularis/serozal tabaka kontrastlanır. Bu üç katmanlı görünüm 'hedef' veya 'çift halo' işareti olarak adlandırılır. Duvar kalınlaşması genellikle simetrik ve düzenlidir. Tutulum radyasyon alanı ile sınırlıdır — etkilenen ve normal barsak segmentleri arasında keskin sınır izlenir.
Rapor Cumlesi
Pelvik ince barsak anslarında radyasyon alanı ile uyumlu segmental duvar kalınlaşması izlenmekte olup, target sign (kontrastlanan mukoza + düşük dansiteli submukoza + kontrastlanan seroza) mevcuttur.
Radyasyon enteritinin patognomonik özelliği, duvar kalınlaşmasının radyasyon alanı sınırları ile uyumlu olmasıdır. Etkilenen barsak segmentleri ile normal segmentler arasında keskin geçiş izlenir. Pelvik radyoterapi sonrası tipik olarak terminal ileum, sigmoid kolon ve pelvik ince barsak ansları etkilenir. Duvar kalınlaşması düzenli, simetrik olup fokal kitle oluşturmaz. Bu 'field-limited' patern radyasyon enteritini Crohn hastalığı ve lenfomadan ayırt etmede önemli bir ipucudur.
Rapor Cumlesi
Terminal ileum ve pelvik ince barsak anslarında radyasyon alanı sınırları ile uyumlu segmental duvar kalınlaşması izlenmekte olup, normal segmentlerle keskin geçiş mevcuttur; radyasyon enteriti ile uyumludur.
Kronik radyasyon enteritinde barsak striktürü, mezenterik retraksiyon ve barsak anslarının yapışması (matting) izlenir. Striktür segmentlerinde lümen daralması ve proksimal dilatasyon görülür. Mezenter kalınlaşmış, retrakte ve fibrotik görünümdedir — mezenterik damarlar etrafında yağ infiltrasyonu izlenir. Barsak ansları birbirine yapışık (matted) görünür ve normal aralıklar kaybolur. Fistül traktları komşu barsak ansları veya mesane/vajina ile anormal bağlantılar oluşturabilir.
Rapor Cumlesi
Terminal ileum düzeyinde kronik striktür ve mezenterik retraksiyon izlenmekte olup, barsak ansları matted (yapışık) görünümdedir; proksimalde dilatasyon mevcuttur — kronik radyasyon enteriti ile uyumludur.
T2 ağırlıklı MR görüntülerde radyasyon enteriti etkilenen barsak segmentlerinde duvar kalınlaşması ve submukozal ödem ile karakterize hiperintens sinyal gösterir. T2'deki yüksek sinyal, artan serbest su içeriğini yansıtır. MR enterografi, BT'den daha yüksek yumuşak doku kontrastı sağlar ve mukozal/submukozal değişiklikleri daha detaylı gösterir. DWI'da aktif inflamasyon alanlarında difüzyon kısıtlaması görülebilir.
Rapor Cumlesi
T2 ağırlıklı MR görüntülerde pelvik ince barsak anslarında segmental duvar kalınlaşması ve submukozal hiperintensite izlenmektedir; aktif radyasyon enteriti ile uyumludur.
Radyasyon enteritinde mezenterik vasküler değişiklikler izlenir: mezenterik damar dolgunluğu (engorgement), mezenterik yağda bulanıklaşma (haziness) ve 'comb sign' (tarak işareti — dilate vasa recta). Bu bulgular aktif inflamasyonu gösterir. Kronik dönemde mezenterik fibrozis, vasküler oklüzyon ve kollateral gelişimi görülebilir. Mezenterik yağ infiltrasyonu çevre dokunun ödemini yansıtır.
Rapor Cumlesi
Etkilenen segmentlerin mezenterinde vasküler dolgunluk, yağ infiltrasyonu ve dilate vasa recta (comb sign) izlenmekte olup, aktif inflamatuar süreci desteklemektedir.
Kronik radyasyon enteritinde fistül oluşumu önemli bir komplikasyondur. Entero-enterik fistüller (barsak ansları arası), entero-vestikal fistüller (barsak-mesane) ve entero-vaginal fistüller (barsak-vajina) görülebilir. BT'de fistül traktı hava ve/veya kontrast içeren ince kanal olarak görülür. Mesanede intraluminal gaz (pnömatüri) entero-vesikal fistülün dolaylı göstergesidir. Fistül çevresi enflamatuar değişiklikler ve sıvı koleksiyonu eşlik edebilir.
Rapor Cumlesi
Radyasyon alanında barsak ansları arasında/mesaneye/vajinaya uzanan fistül traktı izlenmekte olup, çevresinde enflamatuar değişiklikler mevcuttur; kronik radyasyon enteriti komplikasyonu ile uyumludur.
Kriterler
Radyoterapi sırasında veya bitiminden 6 hafta içinde gelişir. Mukozal hasar ve inflamasyon ağırlıklı.
Ayirt Edici Ozellikler
BT'de duvar kalınlaşması, target sign, mezenterik hiperemi. Genellikle geçici ve konservatif tedavi ile düzelir.
Kriterler
Radyoterapiden aylar-yıllar sonra gelişir (genellikle 6 ay-30 yıl). Obliteratif vaskülit ve fibrozis ağırlıklı.
Ayirt Edici Ozellikler
BT'de striktür, mezenterik fibrozis, matting, fistül. İlerleyici ve irreversibl. Cerrahi gerekebilir.
Kriterler
Mekanik barsak tıkanıklığı, fistül oluşumu veya perforasyon gelişmiş kronik radyasyon enteriti.
Ayirt Edici Ozellikler
Acil cerrahi müdahale gerektirebilir. BT'de transition point, intraluminal gaz mesanede, serbest hava. Mortalite %10-20.
Ayirt Edici Ozellik
Crohn hastalığı skip lezyonlar gösterir (kesintili tutulum), radyasyon enteriti radyasyon alanı ile sınırlı sürekli tutulum. Crohn'da fistül ve striktür de görülür ancak dağılım farklıdır.
Ayirt Edici Ozellik
Lenfoma fokal veya multifokal kitle/duvar kalınlaşması, radyasyon alanı ile sınırlı değil; radyasyon enteriti diffüz, alan sınırlı, kitle oluşturmaz.
Ayirt Edici Ozellik
İskemik enterit vasküler territoryal dağılım gösterir (SMA/IMA), radyasyon enteriti radyasyon alanı sınırlı. İskemide mezenterik vasküler patoloji (tromboz/stenoz) eşlik eder.
Ayirt Edici Ozellik
Metastaz nodüler/polipoid kitle oluşturur, radyasyon enteriti diffüz duvar kalınlaşması. Metastazda bull's-eye işareti, intussepsiyon; radyasyon enteritinde target sign, field-limited patern.
Aciliyet
routineYonetim
conservativeBiyopsi
Gerekli DegilTakip
6-monthAkut radyasyon enteriti genellikle konservatif tedavi (diyet modifikasyonu, antidiyareik, probiyotik) ile düzelir. Kronik radyasyon enteritinde nutrisyonel destek, antiinflamatuar ilaçlar ve obstrüksiyon/fistül durumunda cerrahi gerekebilir. Radyasyon alan hastaları düzenli takip gerektirir çünkü kronik form yıllar sonra gelişebilir. Cerrahi mortalite yüksektir (%10-20) — radyasyonlu dokularda yara iyileşmesi bozulmuştur.
Radyasyon enteriti akut (tedavi sirasinda) veya kronik (aylar-yillar sonra) olabilir. Kronik radyasyon enteriti striktür, fistul ve malabsorpsiyon ile prezente olur. Tedavi semptomatiktir; ciddi olgularda cerrahi gerekebilir.