Adenomiyozis, endometriyal glandların ve stromanın miyometriyum içine invazyon gösterdiği benign bir uterus hastalığıdır. Reprodüktif çağdaki kadınların %20-35'inde görülür; ancak histopatolojik prevalans histerektomi spesimenlerinde %70'e ulaşabilir. Tanısal kriterlerin gelişmesiyle birlikte görüntüleme ile tanı oranı artmıştır. Klinik olarak dismenore (ağrılı adet), menoraji (aşırı kanama) ve uterus büyümesi (globüler uterus) ile karakterizedir. MR tanıda altın standarttır — junctional zone (JZ) kalınlaşması >12 mm patognomoniktir. US'de heterojen miyometriyum, miyometriyal kistler, Venetian blind gölgelenme ve asimetrik miyometriyal kalınlaşma tanısal ipuçlarıdır. Diffüz ve fokal (adenomiyoma) formları vardır. Leiomyom ile birliktelik sıktır ve ayrımı zor olabilir. Endometriozis ile birliktelik de sıktır. İnfertilite ile ilişkisi kanıtlanmıştır — implantasyon başarısını azaltır. Tedavide medikal (hormonal), girişimsel (UAE) ve cerrahi (histerektomi — definitif) seçenekler mevcuttur.
Yaş Aralığı
35-55
En Sık Yaş
45
Cinsiyet
Kadin baskin
Prevalans
Çok Sık
Adenomiyozis, endometriyal bazal tabakanın (glandlar + stroma) endometriyal-miyometriyal bileşke (junctional zone) boyunca miyometriyum içine invazyon göstermesidir. Normal junctional zone (JZ) kompakt düz kas yapısından oluşur ve endometriyum ile dış miyometriyum arasında bariyer işlevi görür — adenomiyoziste bu bariyer bozulur. Ektopik endometriyal glandlar miyometriyum içinde her menstrüel döngüde hormonal stimülasyona yanıt verir → siklik kanama, enflamasyon ve fibrozis gelişir. Bu reaktif değişiklikler miyometriyal hipertrofi (düz kas hiperplazisi) ve fibrozise yol açar → uterus diffüz büyür (globüler form). Görüntüleme bulgularının patofizyolojik temeli: (1) JZ kalınlaşması — ektopik doku ve reaktif düz kas hiperplazisi junctional zone'u genişletir → MR T2'de hipointens kalınlaşma (düz kas = kısa T2), (2) Miyometriyal kistler — ektopik endometriyal glandların kistik dilatasyonu → T2 hiperintens noktasal odaklar (serbest sıvı = uzun T2), T1 hiperintensite (hemorajik içerik/eski kan), (3) Heterojen miyometriyum — ektopik glandlar, stroma, fibrozis ve düz kas hiperplazisi karışık doku yapısı oluşturur → US'de heterojen eko paterni, (4) Venetian blind gölgelenme — miyometriyal fibrozis ve düz kas hiperplazisi ultrason dalgalarını farklı yoğunluklarda atenüe eder → lineer radyal gölgelenme artefaktları. Subendometriyal vaskülarite artışı (endometriyal vasküler remodeling) menoraji patofizyolojisini açıklar. İnfertilite mekanizması: JZ disfonksiyonu uterin peristaltizmi bozar → sperm transportu ve embriyo implantasyonu olumsuz etkilenir.
T2A'da junctional zone kalınlığının 12 mm'yi aşması adenomiyozis için patognomonik kriterdir. Kalınlaşmış hipointens JZ içinde veya diffüz miyometriyumda küçük T2 hiperintens noktasal odaklar (miyometriyal kistler = ektopik endometriyal glandlar) eşlik ettiğinde tanı kesinleşir. Normal JZ kalınlığı 5-8 mm'dir; 8-12 mm arası gri zondur (JZ/miyometriyum oranı >%40 ise tanısal). Bu kombinasyon leiomyomdan ayırımda kritiktir — leiomyomda JZ kalınlaşması olmaz ve miyometriyal kistler görülmez.
Miyometriyumda heterojen eko paterni — hipoekoik ve hiperekoik alanların karışımı, normal miyometriyal homojenite kaybolmuştur. Miyometriyal kistler: 1-7 mm boyutunda anekoik/hipoekoik küçük odaklar miyometriyum içinde dağılmış olarak izlenir. Venetian blind gölgelenme: miyometriyumdan radyal yönde uzanan lineer gölgelenme artefaktları (jalousie gölgelenmesi). Asimetrik miyometriyal kalınlaşma: anterior veya posterior miyometriyal duvar belirgin kalınlaşmıştır. Subendometriyal çizgiler (hiperekoik lineer ekojenite artışı). Globüler uterus büyümesi. Psödokapsül yoktur — leiomyomdan farklı olarak sınırlar belirsiz/diffüzdür.
Rapor Cumlesi
Uterus miyometriyumunda diffüz heterojen eko yapısı, ___ mm'e ulaşan asimetrik miyometriyal kalınlaşma, miyometriyal kistler ve radyal gölgelenme artefaktları (Venetian blind gölgelenme) izlenmekte olup adenomiyozis ile uyumludur.
Doppler'da subendometriyal bölgede artmış vaskülarite — endometriyal-miyometriyal bileşke boyunca yoğun vasküler akım. Normal miyometriyuma göre tutulmuş alandaki vaskülarite daha belirgindir. Translesyonel vaskülarite (adenomiyotik alan boyunca uzanan damarlar) görülebilir. Bu vaskülarite paterni leiomyomun periferik sirkümferansiyal paterninden farklıdır — adenomiyoziste damarlar diffüz ve dezorganize, leiomyomda psödokapsül boyunca düzenlidir.
Rapor Cumlesi
Renkli Doppler incelemede subendometriyal bölgede diffüz artmış vaskülarite ve translesyonel vasküler yapılar izlenmekte olup adenomiyozis ile uyumludur.
T2A'da junctional zone (JZ) kalınlaşması >12 mm — adenomiyozis için patognomonik kriter. JZ T2'de hipointens yapı olarak izlenir (kompakt düz kas). Kalınlaşmış JZ içinde veya diffüz miyometriyumda küçük hiperintens noktasal odaklar — ektopik endometriyal glandların kistik dilatasyonu. T1'de hiperintens odaklar hemorajik içeriği gösterir (eski kan = methemoglobin). Diffüz formda tüm miyometriyum tutulmuş, fokal formda (adenomiyoma) lokalize alan etkilenmiş. JZ/miyometriyum oranı >%40 tanı için güvenilir alternatif kriterdir. Asimetrik miyometriyal kalınlaşma (ön veya arka duvar) sık.
Rapor Cumlesi
T2A'da junctional zone kalınlığı ___ mm olarak ölçülmüş olup (>12 mm) miyometriyumda küçük hiperintens noktasal odaklar eşliğinde adenomiyozis ile uyumludur.
T1A'da miyometriyum içinde küçük hiperintens odaklar — ektopik endometriyal glandlardaki hemorajik içeriği (eski kan, methemoglobin) yansıtır. Bu odaklar T2'de değişken sinyal gösterebilir (hemorajinin evresine bağlı). Yağ baskılama sekansında hiperintensite korunur → yağ değil, kan olduğu doğrulanır. T1 hiperintens odaklar adenomiyozis için oldukça spesifiktir — leiomyomda (dejenerasyon olmadıkça) görülmez.
Rapor Cumlesi
T1A'da miyometriyum içinde küçük hiperintens odaklar izlenmekte olup yağ baskılamalı sekansta sinyal korunmuş olup hemorajik endometriyal adacıklara aittir; adenomiyozis ile uyumludur.
DWI'da adenomiyotik miyometriyumda hafif difüzyon kısıtlaması — ADC değerleri normal miyometriyuma göre hafif düşüktür. Belirgin kısıtlama yoktur (endometriyal karsinomdan farklı). Hemorajik odaklar DWI'da T2 shine-through etkisi gösterebilir. DWI adenomiyozis tanısında birincil sekans değildir ancak fokal adenomiyomda malign lezyonlardan ayrımda yardımcıdır.
Rapor Cumlesi
DWI/ADC haritasında adenomiyotik miyometriyumda hafif difüzyon kısıtlaması izlenmektedir; malign lezyonla uyumlu belirgin kısıtlama saptanmamıştır.
Kriterler
Miyometriyumun yaygın tutulumu, JZ diffüz kalınlaşmış, heterojen miyometriyum, globüler uterus
Ayirt Edici Ozellikler
En sık form (%70). Uterus simetrik veya asimetrik büyümüş. Miyometriyal kistler yaygın. Venetian blind gölgelenme US'de belirgin. Histerektomi definitif tedavi — fertilite koruyucu cerrahi sınırlı.
Kriterler
Lokalize miyometriyal alan tutulmuş, iyi sınırlı ancak psödokapsülü olmayan fokal lezyon
Ayirt Edici Ozellikler
Leiomyomla en çok karışan form. T2'de hipointens kitle — ancak psödokapsül yok, sınırlar bulanık, içinde miyometriyal kistler var. Cerrahi enükleasyon güçtür (klivaj planı yok). MR karakterizasyonu kritik.
Kriterler
Büyük kistik kavite (>1 cm) miyometriyum içinde, ektopik endometriyal glandların belirgin dilatasyonu
Ayirt Edici Ozellikler
Nadir varyant. Genç kadınlarda şiddetli dismenore ile prezente olur. T2'de büyük hiperintens kistik alan, T1'de hemorajik içerik (hiperintens). Miyometriyal kist veya endometrioma ile karışabilir. US'de miyometriyum içinde kistik lezyon.
Ayirt Edici Ozellik
Leiomyomda iyi sınırlı yuvarlak kitle, net psödokapsül (T2 hiperintens halka), homojen T2 hipointensite, miyometriyal kist yok, JZ kalınlaşması yok. Adenomiyoziste belirsiz sınırlar, psödokapsül yok, JZ kalınlaşması >12 mm, T2 hiperintens miyometriyal kistler, T1 hiperintens hemorajik odaklar.
Ayirt Edici Ozellik
Endometriyal karsinomda endometriyal kaviteden kaynaklanan kitle, belirgin difüzyon kısıtlaması (düşük ADC), miyometriyal invazyon (JZ bozulması), irregular kontrastlanma. Adenomiyoziste JZ kalınlaşmış ancak invaze değil, hafif DWI kısıtlaması, miyometriyal kistler (karsinomda yok), endometriyal kavite normal.
Ayirt Edici Ozellik
Endometriyal stromal sarkomda miyometriyum ve vasküler yapılara invazyon (myometrial worm-like extension), T2'de heterojen intermediate-yüksek sinyal, belirgin DWI kısıtlaması, venöz invazyon (IVC'ye uzanım). Adenomiyoziste invaziv büyüme yok, vasküler tutulum yok, JZ kalınlaşması düzgün ve simetrik, benign görünüm.
Aciliyet
routineYonetim
medicalBiyopsi
Gerekli DegilTakip
6-monthAdenomiyozis kronik, hormon bağımlı bir hastalıktır. Semptom şiddeti tutulum derecesiyle orantılıdır. Tedavide birinci basamak hormonal terapi: oral kontraseptifler, levonorgestrel IUD (Mirena), GnRH agonistleri (geçici menopoz indüksiyonu). Definitif tedavi histerektomidir — fertilite isteği olmayan şiddetli semptomatik hastalarda endikedir. UAE adenomiyoziste leiomyomdan daha az etkilidir ancak kısa-orta vadede semptom rahatlaması sağlayabilir. İnfertilite ile ilişkisi kanıtlanmıştır — IVF başarı oranını düşürür (özellikle JZ >12 mm). Pre-IVF GnRH agonist tedavisi bazı çalışmalarda gebelik oranını artırmıştır. Endometriozis birlikteliği sık — pelvik ağrı ve infertilite yönetiminde birlikte değerlendirilmelidir. Menopozda hormon seviyelerinin düşmesiyle semptomlar genellikle düzelir.
Adenomiyozis dismenore, menoraji ve infertilitenin önemli bir nedenidir. MRG tanıda altın standarttır. Medikal tedavi (hormonal supresyon) ilk basamaktır. Dirençli olgularda UAE veya histerektomi düşünülür. IVF planlanan hastalarda adenomiyozis varlığı implantasyon başarısını düşürebilir.