Gezici dalak (wandering spleen), dalağın normal sol üst kadran pozisyonundan ektopik bir lokasyona yer değiştirmesi durumudur. Dalağı tutan ligamanların (gastrosplenik, splenokolik, splenorenal) konjenital yokluğu veya gevşekliği nedeniyle dalak vasküler pedikülü üzerinde serbest hareket eder. Prevalans <0.2% olup nadir bir durumdur. Kadınlarda daha sık görülür. Asemptomatik olabileceği gibi, en ciddi komplikasyonu vasküler pedikülün torsiyonudur — torsiyon splenik iskemi ve infarkta yol açabilir. BT'de dalağın normal pozisyonunda olmaması ve 'whirl sign' (vasküler pedikülün kıvrılma işareti) patognomonik bulgulardır.
Yaş Aralığı
15-45
En Sık Yaş
30
Cinsiyet
Kadin baskin
Prevalans
Nadir
Gezici dalak, dalağı normal anatomik pozisyonunda (sol üst kadran, sol hemidiyafragma altı) tutan peritoneal ligamanların (gastrosplenik, splenorenal, splenokolik, frenolienal) konjenital yokluğu veya edinsel gevşekliği sonucu gelişir. Bu ligamanların yokluğunda dalak yalnızca vasküler pedikül (splenik arter ve ven) ile bağlı kalır ve abdomen/pelvis içinde serbestçe hareket edebilir. Multiparitede abdominal duvar gevşekliği ve hormonal değişiklikler ligaman laksitesini artırır. Dalak pelvik kavite, orta hat, sağ üst kadran ve hatta inguinal kanala kadar yer değiştirebilir. Vasküler pedikülün torsiyonu en ciddi komplikasyondur — pedikül kıvrıldığında önce venöz dönüş engellenir (konjesyon), ardından arteriyel akım kesilir (iskemi ve infarkt). Torsiyonda 'whirl sign' oluşur: BT'de vasküler pedikülün spiral şeklinde kıvrılması izlenir — bu bulgu torsiyon mekanizmasının doğrudan görüntülemesidir. Konjesyone dalak boyutunda artış (splenomegali) ve parankimde azalmış kontrastlanma (iskemi) izlenir.
BT arteriyel fazda splenik vasküler pedikülün (arter + ven) spiral şeklinde kıvrılması. Kontrast dolu damarlar birbirinin etrafında heliks oluşturarak torsiyon mekanizmasını doğrudan gösterir. Bu bulgu splenik torsiyonun patognomonik işaretidir ve acil cerrahi müdahale gerektirir. Over torsiyonu ve barsak volvulusundaki whirl sign ile aynı prensiptir.
Portal venöz fazda sol üst kadran splenik fossada dalak yoktur — normal lokasyonda sadece yağ ve barsak izlenir. Dalak ektopik lokasyonda (pelvis, sağ alt kadran, orta hat, sol alt kadran) saptanır. Normal dalak morfolojisi ve boyutu korunmuş olabilir veya torsiyon nedeniyle değişmiş olabilir.
Rapor Cumlesi
Sol üst kadran splenik fossada dalak izlenmemekte olup [ektopik lokasyon]'da normal splenik parankim kontrastlanma paterni gösteren dalak dokusu saptanmıştır; gezici dalak ile uyumludur.
Arteriyel faz BT'de vasküler pedikülün (splenik arter ve ven) spiral şeklinde kıvrılması — 'whirl sign'. Damarlar birbirinin etrafında heliks oluşturur. Torsiyon derecesine göre bir veya birden fazla tam dönüş gösterebilir. Pedikül etrafında mezenterik yağda kirlenme (stranding) izlenebilir.
Rapor Cumlesi
Splenik vasküler pedikülde spiral kıvrılma (whirl sign) izlenmekte olup splenik torsiyon ile uyumludur — acil cerrahi değerlendirme önerilir.
Torsiyon varlığında portal venöz fazda dalak parankiminde azalmış veya heterojen kontrastlanma. Venöz konjesyon ve/veya arteriyel iskemi nedeniyle normal homojen kontrastlanma kaybı. İleri evrede tamamen kontrastlanmayan (avasküler) dalak — komplet infarkt göstergesi. Splenomegali (konjesyon) ve perisplenik sıvı eşlik edebilir.
Rapor Cumlesi
Ektopik yerleşimli dalak parankiminde azalmış/heterojen kontrastlanma izlenmekte olup vasküler pedikül torsiyonuna bağlı iskemi ile uyumludur.
US'de normal sol üst kadran lokasyonunda dalak izlenmez. Pelvis veya alt abdomende normal splenik ekopatern gösteren solid organ yapısı saptanır. B-mod'da normal dalak ekoteksturü (homojen, orta ekojenite) gösterir. Torsiyon varsa dalak boyutunda artış ve heterojen ekopatern izlenebilir.
Rapor Cumlesi
Sol üst kadranda dalak izlenmemekte olup [ektopik lokasyon]'da normal splenik ekopatern gösteren solid yapı saptanmıştır; gezici dalak ile uyumludur.
Torsiyon varlığında Doppler US'de splenik hiler akımda azalma veya yokluk. Normal koşullarda splenik arter ve ven hilumda belirgin akım gösterir. Torsiyonda pedikül sıkışması nedeniyle arteriyel ve venöz akım azalır veya kaybolur. Parsiyel torsiyonda sadece venöz akım azalmış olabilir (düşük basınç sistemi ilk etkilenir).
Rapor Cumlesi
Ektopik yerleşimli dalakta Doppler incelemede splenik hiler akımda azalma/yokluk izlenmekte olup vasküler pedikül torsiyonu ile uyumludur.
MR'da torsiyonlu gezici dalak T2'de heterojen sinyal gösterir. Konjesyon alanlarında artmış T2 sinyali (ödem), infarkt alanlarında değişken sinyal. Normal dalak homojen orta-yüksek T2 sinyali gösterirken, torsiyonlu dalak heterojen patern gösterir. Perisplenik sıvı T2 hiperintens.
Rapor Cumlesi
Ektopik yerleşimli dalakta T2'de heterojen sinyal değişiklikleri izlenmekte olup konjesyon ve iskemik değişiklikler ile uyumludur.
Kriterler
Doğuştan peritoneal ligaman yokluğu. Çocukluk çağında veya genç erişkinde saptanır. Genellikle asemptomatik veya intermitan karın ağrısı ile prezente olur. Her iki cinsiyette eşit dağılım.
Ayirt Edici Ozellikler
Doğuştan, çocuk/genç erişkin, her iki cinsiyet, ligaman yokluğu
Kriterler
Multiparite, hormonal değişiklikler veya bağ dokusu hastalıkları nedeniyle ligaman laksitesi gelişir. Reprodüktif çağ kadınlarında daha sık. Abdominal duvar tonusu azalması katkıda bulunur.
Ayirt Edici Ozellikler
Edinsel, multipar kadın, ligaman laksitesi, hormonal faktörler
Kriterler
Vasküler pedikül torsiyonu ile akut karın ağrısı tablosu. Acil cerrahi endikasyondur. Whirl sign + azalmış splenik kontrastlanma. Splenomegali, perisplenik sıvı. Tedavi edilmezse splenik infarkt ve nekroz gelişir.
Ayirt Edici Ozellikler
Akut karın ağrısı, whirl sign, azalmış kontrastlanma, acil cerrahi, infarkt riski
Ayirt Edici Ozellik
Splenik infarkt genellikle dalak normal lokasyondayken gelişir ve kama şeklinde kontrastlanmayan alandır. Gezici dalak torsiyonunda dalak ektopik lokasyonda olup global kontrastlanma kaybı gösterir. Whirl sign gezici dalak torsiyonuna özgüdür — embolik infarktlarda whirl sign yoktur.
Ayirt Edici Ozellik
Lenfoma ile büyümüş dalak normal lokasyonunda kalır ve internal lezyonlar/düşük kontrastlı alanlar gösterir. Gezici dalakta dalak ektopik lokasyondadır ve splenik fossada dalak yoktur. Lenfomada whirl sign yoktur.
Ayirt Edici Ozellik
Metastaz dalak parankiminde fokal lezyonlar oluşturur, dalak normal lokasyonunda kalır. Gezici dalakta diffüz kontrastlanma değişikliği ve ektopik pozisyon izlenir. Metastaz öyküsünde bilinen primer malignite beklenir.
Ayirt Edici Ozellik
Over torsiyonu pelviste yerleşimli adneksiyel yapıda whirl sign gösterir — gezici dalak pelvik torsiyonunda benzer whirl sign izlenebilir. Ayrımda dalak dokusunun kendine özgü kontrastlanma paterni (homojen yoğun kontrastlanma) ve boyutu yardımcıdır. US'de dalak ekoteksturü ile over dokusu ayırt edilir.
Aciliyet
emergentYonetim
surgicalBiyopsi
Gerekli DegilTakip
specialist-referralGezici dalak yönetimi torsiyon varlığına göre belirlenir. Akut torsiyon acil cerrahidir — splenopexi (dalağın anatomik pozisyonuna tespit) veya splenektomi. Torsiyon süresi <6-8 saat ise ve dalak canlı ise splenopexi tercih edilir — özellikle çocuklarda splenik koruma önemlidir (OPSI riski). İleri iskemi/infarkt varsa splenektomi zorunludur. Asemptomatik gezici dalak saptandığında elektif splenopexi önerilir çünkü torsiyon riski süreklidir. Laparoskopik splenopexi minimal invaziv yaklaşımdır. Postsplenektomi hastalarda pnömokok, meningokok ve H. influenzae aşıları zorunludur.
Gezici dalak torsiyon riski nedeniyle klinik olarak önemlidir. Torsiyon acil cerrahi gerektirir (detorsiyon + splenopexi veya splenektomi). Asemptomatik olgularda profilaktik splenopexi (dalak fiksasyonu) önerilir. Splenik infarkt gelişirse splenektomi kaçınılmazdır. Tanı genellikle BT ile konur.